Terapia uzależnień dla par

Damska i męska dłoń trzymająca serce, które są uosobieniem walki o małżeństwo lub związek.

Jakość codziennego życia, zdrowie psychiczne oraz rozwój każdego członka rodziny są silnie związane z dynamicznym kontekstem związkowym. Jak kształtuje się życie w rodzinie, gdzie jeden lub oboje partnerów borykają się z uzależnieniem lub nadużywaniem substancji psychoaktywnych?

Subtelne, lecz kumulujące się wpływy uzależnienia często nie są widoczne od razu, jednak upływ czasu ujawnia ogromne straty wynikające z tych problemów. Deficyt emocjonalnej więzi między członkami rodziny, wzrastająca agresja, przemoc, społeczna izolacja związana z wstydem, depresja i rozmaite zaburzenia stopniowo wyłaniają się, tworząc niebezpieczne spirale, prowadzące do destrukcji całej rodziny. Terapia partnerska staje się kluczowym narzędziem w psychoterapeutycznym wsparciu, mającym na celu poprawę jakości życia partnerów życiowych, a przez to także całej rodziny.

Wskazania do terapii uzależnień dla par

Decyzja o rozpoczęciu terapii par z uwzględnieniem osoby borykającej się z uzależnieniem wymaga zrozumienia kilku kluczowych kwestii. Po pierwsze, istotne jest podjęcie decyzji o leczeniu uzależnienia lub przynajmniej zahamowaniu problemów związanych z nadużywaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych. Warto również, aby oboje partnerzy zachowali relatywnie zdrowe funkcjonowanie psychiczne. Motywacja do zmiany, wyrażająca się chęcią poprawy sytuacji, jest kolejnym istotnym czynnikiem. Odpowiednia refleksyjność i zdolność do zrozumienia wzajemnych interakcji w związku również kształtują warunki korzystne dla terapii. Dodatkowo, istotne są umiejętność znoszenia frustracji i kontrolowania emocji agresywnych. Decyzja o skorzystaniu z krótkoterminowej terapii, skupionej na konkretnych problemach, jest kolejnym sygnałem wskazującym na potrzebę wsparcia. Wreszcie, kluczową postawą jest otwartość na naukę nowych umiejętności, co stanowi fundament dla skutecznej terapii par w obliczu uzależnienia.

Przeciwwskazania do terapii par z osobą uzależnioną

    Istnieje kilka czynników, które mogą stanowić przeciwwskazania do terapii par z udziałem osoby borykającej się z uzależnieniem. Przede wszystkim, jeżeli uzależnienie jest aktywne i nie ma decyzji o podjęciu leczenia, może to stanowić barierę dla skutecznej terapii. Dodatkowo, obecność poważnych problemów zdrowia psychicznego związanych z podwójnym rozpoznaniem lub istnienie poważnych kłopotów psychicznych u pacjenta mogą wymagać indywidualnego podejścia przed przystąpieniem do terapii par. W sytuacji, gdy w związku występuje przemoc, wysoki poziom konfliktu i wrogości, terapia może okazać się trudna do realizacji. Brak lub niska motywacja do zmiany, jak również niska refleksyjność i trudności w zrozumieniu wzajemnych interakcji w parze, stanowią dodatkowe wyzwania. Poważny kryzys finansowy czy znaczne długi mogą dodatkowo utrudnić proces terapeutyczny. W przypadku istnienia aktualnego podwójnego związku lub podjętej decyzji o rozwodzie, konieczne może być rozważenie innych form wsparcia.

    W jaki sposób funkcjonuje związek dwóch osób z problemem uzależnienia?

    Krótko mówiąc, dynamika tej relacji opiera się na dwóch kluczowych mechanizmach: uzależnienia oraz współuzależnienia.

    Mechanizm uzależnienia

    Osoba uzależniona angażuje się w życie z pomocą trzech głównych mechanizmów:

    1. Nałogowe regulowanie emocji,
    2. Mechanizm iluzji i zaprzeczeń,
    3. Mechanizm rozproszonego „ja”.

    Charakterystyczne zachowania dla jednostki z uzależnieniem obejmują:

    1. Minimalizowanie,
    2. Intelektualizowanie,
    3. Umniejszanie, wypieranie, zaprzeczanie, a także manipulację i szantaż emocjonalny,
    4. W sferze emocji – często pojawiające się uczucie krzywdy, niesprawiedliwości, odrzucenia oraz rozżalenie.

    Rozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla zidentyfikowania i skutecznego radzenia sobie z dynamicznymi aspektami relacji dwóch osób borykających się z problemem uzależnienia.

    W efekcie nadużywania alkoholu, jednostka uzależniona stopniowo traci zaangażowanie w swoje własne życie i sprawy rodziny. Obowiązki stają się zaniedbane, a pełnienie ról staje się nieudolne lub wręcz niemożliwe. Decyzje pozostają nie wykonywane, a obecność, zarówno emocjonalna, jak i fizyczna, staje się coraz bardziej nieobecna. Zachowania uzależnionej osoby charakteryzują się unikaniem odpowiedzialności i unikaniem konfrontacji z rzeczywistością. Często osoba ta przyjmuje rolę ofiary lub agresora.

    W rezultacie tych zachowań, partner osoby uzależnionej jest zmuszony do podjęcia działań mających na celu utrzymanie funkcjonowania całej rodziny. Dzieci, z kolei, zmuszone są do przejęcia określonych ról, które mogą prowadzić do rozwinięcia się DDA w przyszłości. Już w dzieciństwie te role służą utrzymaniu dysfunkcyjnej dynamiki rodzinnej „tu i teraz”.

    Mechanizm współuzależnienia

    Mechanizm współuzależnienia stanowi istotny aspekt w zrozumieniu skomplikowanej dynamiki relacyjnej. Ważne jest zauważenie, że współuzależnienie nie jest jednostkową chorobą, lecz zestawem zachowań, które rozwijają się wskutek niezdrowego przystosowania do trudnych sytuacji.

    Osoba współuzależniona skupia swoje myśli, uczucia i działania na potrzebach osoby uzależnionej. Stara się znaleźć usprawiedliwienia i tłumaczenia zarówno dla samej siebie, jak i wobec innych osób, zarówno tych bliskich, jak i tych z dalszego kręgu. Taki obrót spraw sprawia, że unika się bezpośredniego konfrontowania z rzeczywistością. Osoba współuzależniona często przejmuje kontrolę nad spożyciem alkoholu przez partnera/partnerkę, podejmując różne działania, takie jak wylewanie alkoholu, ukrywanie butelek, a czasem nawet zakup napojów alkoholowych, aby unikać opuszczania domu przez osobę uzależnioną. Ponadto, bierze na siebie odpowiedzialność za sprawy związane z uzależnieniem, jak płacenie długów, załatwianie różnych spraw, usprawiedliwianie, tłumaczenie, kłamanie, dbanie o wizerunek osoby uzależnionej czy nawet dbanie o jej higienę. W ten sposób przejmuje obowiązki, które osoba uzależniona zaniedbuje.

    Te postawy niosą ze sobą destrukcyjne skutki dla osoby współuzależnionej, gdyż jej uwaga, czas i zaangażowanie są skierowane ku innej osobie, a nie samej sobie.

    Osoba współuzależniona często boryka się z wyraźnymi trudnościami dotyczącymi różnych obszarów życia:

    1. Odczuwania własnej wartości, często uzależniona od zewnętrznych opinii i ocen.
    2. Ustanawiania zdrowych i bezpiecznych granic, co skutkuje brakiem klarownych ram w relacjach.
    3. Doświadczania i wyrażania własnej rzeczywistości, w tym myśli, opinii i podejmowania decyzji, co prowadzi do utraty indywidualnego głosu.
    4. Zaspokajania własnych dorosłych potrzeb, zaniedbywania własnego dobrostanu na rzecz potrzeb innych.
    5. Zarządzania rzeczywistością w sposób adekwatny do swoich zasobów, ograniczeń i sytuacji życiowych.

    W konsekwencji tego, osoba współuzależniona w związku często doświadcza:

    1. Braku stabilności emocjonalnej i poczucia bezpieczeństwa.
    2. Uczucia chaosu, pustki i samotności.
    3. Poczucia bezsilności wobec sytuacji.
    4. Stanów lękowych, depresyjnych, ciągłego napięcia i niepokoju.
    5. Czasami sięgania po leki uspokajające lub nasenne, co może również prowadzić do rozwoju uzależnienia.

    Osoba współuzależniona najczęściej przyjmuje rolę ofiary lub wybawiciela (ratownika) w relacji, co dodatkowo komplikuje jej osobiste doświadczenia i funkcjonowanie.

    Rola ofiary, agresora i wybawcy

    Jakie są znaczenia roli ofiary, agresora i wybawcy w kontekście trójkąta dramatycznego Karpmana? To pojęcia odnoszące się do dynamicznych wzorców relacyjnych, w których ludzie często przyjmują jedną z trzech ról. Osoby z deficytami emocjonalnymi, wynikającymi z niezaspokojonych potrzeb z dzieciństwa, często w relacjach z innymi wchodzą w rolę:

    1. Ofiary – zazwyczaj odczuwającej brak kontroli nad sytuacją, potrzebującej opieki i wsparcia, lecz jednocześnie unikającej odpowiedzialności za własne decyzje.
    2. Agresora – osoby przejawiające tendencje do dominacji, kontrolowania innych i wyrażania swoich potrzeb kosztem innych, czasami poprzez agresywne zachowania.
    3. Wybawcy (ratownika) – jednostki, które angażują się w pomoc innym, często kosztem swoich własnych potrzeb, aby uzyskać uznanie i poczucie wartości.

    Te role są przyjmowane naprzemiennie, choć często jedna z nich dominuje. Zrozumienie tych wzorców może być kluczowe w procesie terapeutycznym, pomagając jednostkom rozpoznać i zmieniać szkodliwe dynamiki relacyjne.

    Bycie ofiarą oznacza, że jednostka doświadcza siebie jako pokrzywdzona, niekompetentna i pozbawiona wpływu, unikając wszelkiej inicjatywy i uważając, że „nic nie da się zrobić” ani niczym nie można zarządzać. Osoba ta często nie wyznacza jasnych granic, co skutkuje smutkiem i brakiem poczucia własnej kompetencji. W jej wypowiedzi pojawia się manipulacja lub szantaż emocjonalny, towarzyszące poczucie skrzywdzenia, niesprawiedliwości, itp.

    Rola agresora natomiast polega na pouczaniu i krytykowaniu, wywoływaniu presji i nacisku oraz egzekwowaniu posłuszeństwa poprzez aktywną bądź bierną agresję.

    W przypadku roli wybawcy (ratownika), jednostka przejmuje odpowiedzialność za zachowania drugiej osoby, zaspokajając jej potrzeby nawet bez wyraźnego życzenia ze strony tej osoby. Charakterystyczne jest myślenie i podejmowanie decyzji za nią.

    Wspólnym elementem zachowań zarówno wybawcy, jak i agresora jest brak akceptacji dla działań ofiary.

    Warto zauważyć, że kluczowym krokiem w wyjściu z trójkąta dramatycznego jest przejęcie odpowiedzialności za własne myśli, uczucia i zachowania. To podejście pozwala jednostce odzyskać kontrolę nad swoim życiem i przerwać szkodliwe wzorce relacyjne.

    Jak przebiega terapia uzależnień pary?

    Przebieg terapii pary, która zmaga się z problemem uzależnienia, opiera się na jasno określonych celach psychoterapeutycznych. Kluczowym celem terapeutycznym jest skuteczna transformacja zachowań zarówno osoby uzależnionej, jak i współuzależnionej. Ostatecznym zamiarem jest ustanowienie zdrowej relacji opartej na wzajemności, szacunku, zrozumieniu, współpracy oraz przywróceniu kontroli nad własnym życiem. Terapia dąży do stworzenia relacji sprzyjającej zaspokajaniu indywidualnych potrzeb i osiąganiu celów przez obie strony, przynosząc satysfakcję z bycia w danej relacji.

    Aby terapia zakończyła się sukcesem, a relacja nabierała wartości, niezbędne jest zaangażowanie obu stron i podjęcie odpowiedzialności za własny udział, stanowiący 50% relacyjnego wysiłku. Istotnym warunkiem początkowym jest utrzymanie pełnej abstynencji przez osobę uzależnioną. W przypadku, gdy obie osoby w związku zmaga się z uzależnieniem, niezbędne staje się indywidualne wsparcie. Para jest tymczasowo rozdzielana, a osoba uzależniona kierowana do placówki specjalizującej się w pracy nad uzależnieniem, podczas gdy partner/partnerka skupia się na terapii współuzależnienia. Wspólna terapia pary staje się możliwa po osiągnięciu stabilizacji zdrowia każdej z osób.

    Nowa rzeczywistość bez uzależnienia

    Nowa rzeczywistość bez uzależnienia niesie ze sobą liczne rozczarowania i poczucie zagubienia, często pozostając nierozumianą. Na początku paradoksem wydaje się to, że „stara rzeczywistość” zdaje się lepsza, gdyż jest znana, a każdy orientuje się, jak się w niej poruszać. Zmiana do „nowej rzeczywistości” przynosi uczucia lęku, niepokoju, napięcia i niepewności, jednocześnie generując frustrację, rozczarowanie czy złość.

    Efekt terapii uzależnień wyraża się w nowych postawach i zachowaniach obu stron związku. Osoby współuzależnione, uczestniczące w terapii, zdobywają umiejętność wyznaczania granic, identyfikowania swojego potencjału oraz odkrywania zasobów wewnętrznych. Proces ten umożliwia im ponowne zdefiniowanie samego siebie, odzyskanie własnych poglądów i uczuć. To jednak często prowokuje w osobie uzależnionej uczucie opuszczenia, odwrócenia się, skrzywdzenia czy wręcz „zdrady”. Taki rezultat stwarza dodatkowy powód do powrotu do aktywnego uzależnienia.

    Podobne trudności pojawiają się u osób uzależnionych, które podejmują trzeźwość, a następnie odkrywają, że to nowe życie bez nałogu staje się dla nich wyzwaniem. Okazuje się, że człowiek trzeźwy posiada własne myśli, uczucia, opinie, potrzeby i pragnie podejmować autonomiczne decyzje.

    Wprowadzenie do systemu rodzinnego nowych ról wymaga od wszystkich cierpliwości, mądrości i wzajemnego zrozumienia. Osoba uzależniona dąży do odzyskania ważności swojej roli w rodzinie, pragnie być autorytetem i odgrywać istotną rolę. Jednak nie jest to łatwe, szczególnie jeśli przez lata pozostawała bierna w życiu rodzinnym, nie angażując się w sprawy domowe, pozbawiając się wpływu oraz nie budując relacji ani z partnerem, ani z dziećmi.

    Proces adaptacji do nowych warunków wymaga od partnerów nauki wspólnego funkcjonowania w nowej rzeczywistości. Tym samym pomagają również dzieciom odnaleźć swoje miejsce w odmienionej dynamice rodzinnej. Ważne jest, aby pamiętać, że to, co nieznane, może wzbudzać lęk i brak przewidywalności czy stabilności. Bezpieczeństwo dzieci stanowi kluczową i fundamentalną potrzebę, za którą odpowiadają oboje rodzice.

    Obszary działania terapii uzależnień dla pary

    Obszary, na których może skupić się praca psychoterapeutyczna podczas terapii uzależnień to:

    • Wspieranie działań sprzyjających utrzymaniu abstynencji u osoby uzależnionej, uwzględniając świadomy udział partnera w tym procesie.
    • Zrozumienie własnych uczuć, potrzeb oraz umiejętne wyrażanie ich, zarówno ze strony klienta, jak i partnera.
    • Skuteczne zarządzanie emocjami, takimi jak złość, bezradność, smutek czy rozczarowanie.
    • Stosowanie konstruktywnych strategii radzenia sobie ze stresem, napięciem, obciążeniami i trudnościami życiowymi.
    • Kształtowanie poprawnej komunikacji, wolnej od ocen i krytyki.
    • Wykorzystywanie komunikatu „ja”, tj. wyrażanie własnych myśli, uczuć, potrzeb i preferencji. Przywracanie równowagi w relacji partnerskiej, opartej na dojrzałości i dzieleniu się obowiązkami.
    • Rozwiązywanie konstruktywnym sposobem trudności i kontrowersji.
    • Rozwijanie wspólnej przestrzeni oraz indywidualnych obszarów, w których każde z partnerów może realizować własne potrzeby.
    • Skoncentrowanie się na roli rodziców, obejmujące przyjęcie odpowiedzialności za relację rodzic-dziecko, ustanowienie klarownych zasad, reguł i granic.
    • Określanie wspólnych celów i planów.
    • Odbudowa bliskości emocjonalnej i fizycznej w relacji.

    Terapia pary stanowi kompleksowy i wymagający proces, oparty na zaangażowaniu obu stron, wymagającym wysiłku, siły oraz wiary w siebie i partnera. Mimo trudności, doświadczenie to często okazuje się wartościowe i wzbogacające. Ważne jest pamiętanie, że budowanie bezpiecznej relacji partnerstwa przekłada się na bezpieczeństwo i dobro dzieci, które w takim domu rozwijają swoje potencjały, zarządzając nimi z korzyścią zarówno dla siebie, jak i dla społeczności.

    Przeczytaj także o mechanizmie współuzależnienia.